कासव संवर्धन _ भाग २

 महाराष्ट्रातील समुद्री कासव संवर्धनाची मागील पाच वर्षांपर्यंतची रंजक सफर

  समुद्री कासवे हे आपल्या महासागरांचे प्राचीन रक्षक आहेत. सागरी परिसंस्थेचे संतुलन राखण्यात ते  महत्त्वाची भूमिका बजावतात. परंतु,  आपल्या समुद्रातील हालचाली मुले त्यांचे अस्तित्व मोठ्या  प्रमाणात धोक्यात आले आहे. १९८१ ते २०२१ या कालावधीतील या बाबत काय घडले हे प्राची आणि इतर संशोधक मंडळी याने २०२३ मध्ये एका पुनरावलोकन शोधनिबंधा द्वारे प्रकाशित केले आहे. त्या आधारे येथे आपण समजून घेऊया या कालावधीत कासव संशोधन आणि संवर्धन या बाबत संक्षिप्त तपशील. या अभ्यासांनी अरबी समुद्रातील पाण्यात समुद्री कासवांच्या पाच प्रजाती आढळतात असे दिसून आले.  ऑलिव्ह रिडले, ग्रीन टर्टल, हॉक्सबिल, लॉगरहेड आणि लेदरबॅक. यापैकी, ऑलिव्ह रिडले ही सर्वात जास्त दिसणारी प्रजाती आहे, जी कोंकण पट्ट्यात घरटी बनवण्यासाठी ओळखली जाते. संशोधनाने समुद्री कासवांच्या मृतदेह किनाऱ्यावर येण्याच्या (स्ट्रँडिंग) प्रसंगात लक्षणीय वाढ दाखवली आहे. २०१७ ते २०२१ या कालावधीत, महाराष्ट्रात अशा प्रसंगांची वारंवारता जास्त होती, २०१८ (६२ प्रसंग) आणि २०२० (५९ प्रसंग) मध्ये विशेष वाढ दिसून आली. डेटा विश्लेषणानुसार मान्सून च्या पावसाळ्यात (जून ते ऑगस्ट) हा या प्राण्यांसाठी सर्वात धोकादायक काळ असल्याचे दिसते. किनारी प्रवाहाचे नमुने आणि तीव्र वारे यामुळे मृतदेह किनाऱ्यावर येणे सुलभ होते. चिखले, निवती, चिंचणी आणि जुहू ही स्ट्रँडिंगची विशिष्ट हॉटस्पॉट्स आहेत असे या अभ्यासातून दिसून आले. तसेच या अभ्यासात महाराष्ट्रातील समुद्री कासवांसाठी प्राथमिक धोके मोठ्या प्रमाणात मानवनिर्मित आहेत असे दिसून आले. गिलनेट्स आणि ट्रॉल नेट्स सारख्या मासेमारी साधनांमध्ये अपघाती अडकणे (बायकॅच) हे मृत्यूचे एक प्रमुख कारण आहे. शिवाय, 'घोस्ट नेट्स'—म्हणजे समुद्रात सोडलेली किंवा हरवलेली मासेमारीची साधने—हा गुंतागुंतीचा गंभीर धोका निर्माण करतात, यामुळे बहुतेकदा बुडणे किंवा अंगच्छेद होतो. आवासाचा नाश, प्लास्टिक प्रदूषण आणि बोट प्रोपेलरच्या दुखापती सारख्या इतर घटकांमुळेही या कासवांची  लोकसंख्या सतत त्रस्त झाली आहे.

  तसेच या पुनरावलोकन लेखामध्ये आणखी काही बाबी नमूद करण्यात आल्या होत्या. जसे की मच्छीमारांसाठी आर्थिक प्रोत्साहन.  या बाबत डिसेंबर २०१८ पासून, मॅंग्रोव्ह फाउंडेशनने मासेमारी जाळ्यात अडकलेले कासवे सोडण्यासाठी जाळी कापल्याबद्दल मच्छीमारांना भरपाई म्हणून अंदाजे ₹४०.४८ लाख देय केले आहे (२०२१ पर्यन्त). यामुळे शेकडो ऑलिव्ह रिडले आणि ग्रीन सी टर्टल  कासवांची सुटका यशस्वीरित्या होऊ शकली आहे. बचाव पायाभूत सुविधा या बाबत डहानू आणि ऐरोली येथे विशेष पुनर्वसन केंद्रे स्थापन करण्यात आली आहेत, तर आलिबाग, दापोली आणि मालवण येथे अशी अजून केंद्रे नियोजित आहेत. ही सुविधा महत्त्वाची आहेत, कारण सुमारे ५४.८% बचावलेल्या कासवांना शेवटी पुन्हा समुद्रात सोडले जाते. स्थानिक समुदाय आणि WWI, WCS-India, CMFRI, इतर NGO आणि सह्याद्री निसर्ग मित्र सारख्या स्वयंसेवी संस्थांद्वारा जागरूकता वाढली असली तरी, काही अंतर राहिले आहेत. टर्टल एक्सक्लूडर डिव्हाइस (टीईडी) अजूनही मच्छीमारी बोटांमध्ये व्यापकपणे वापरले जात नाही, आणि 'घोस्ट' साधने समुद्रात जाण्यापासून रोखण्यासाठी बंदरांवर सुधारित जाळी विल्हेवाट सुविधांची तातडीची गरज आहे. हा संशोधन अद्यतन यावर भर देतो की आपण स्ट्रँडेड कासवांच्या बचावामध्ये प्रगती केली असली तरी, चांगल्या स्थानिक नियोजन आणि धोरणनिर्मितीद्वारे समुद्रातील धोके कमी करण्यातच संवर्धनाचे भविष्य आहे. स्थानिक मच्छीमार वस्ती आणि कोळीवाड्या सोबत काम करून, संशोधक या भव्य समुद्री प्रवाशांसाठी चांगले दिवस आणण्याची आशा बाळगत आहेत. 

  आता आणखी काही गोष्टी ज्या या पुनरावलोकन लेखाचा भाग नाहीत पण एक वाचक म्हणून जणून घेतलं पाहिजे. आपण समजून घेऊया घरटी बनवल्यानंतरचे समुद्री कासवांचे स्थलांतर अभ्यास करण्यासाठी   झालेले राज्यातील गेल्या पाच वर्षातील प्रयत्न. २०२६ मध्ये आज आपण जेव्हा कोकणच्या किनारपट्टीवर कासवांच्या यशस्वी संवर्धनाबद्दल बोलतो, तेव्हा २७ ऑक्टोबर २०२० हा दिवस विसरून चालणार नाही. याच दिवशी 'मॅंग्रोव्ह फाऊंडेशन'च्या वार्षिक बैठकीत महाराष्ट्रात पहिल्यांदाच सागरी कासवांना 'सॅटलाईट टॅग' लावून त्यांच्या प्रवासाचा अभ्यास करण्याच्या ऐतिहासिक प्रकल्पास मान्यता देण्यात आली होती. त्या निर्णयाने काय बदलले? पहिले पाऊल: 'भारतीय वन्यजीव संस्थान' (WII) च्या माध्यमातून तीन मादी ऑलिव्ह रिडले कासवांच्या पाठीवर सॅटलाईट ट्रान्समिटर बसवण्याचा निर्णय झाला.  अभ्यास:  या तंत्रज्ञानामुळे अरबी समुद्रातील कासवांच्या १४ महिन्यांच्या स्थलांतराचे गुपित उलगडण्यास मदत झाली. भक्कम तरतूद: या प्रकल्पासाठी ९.८७ लाख रुपयांचा विशेष निधी मंजूर करण्यात आला होता. याच बैठकीत घेतलेल्या इतर निर्णयामुळे अलिबाग, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग येथे ५० लाख रुपये खर्चून सागरी जीव उपचार केंद्र उभारण्याचा मार्ग मोकळा झाला. २०२० मध्ये पेरलेल्या या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या बिजामुळे आज २०२६ मध्ये आपण आपल्या 'समुद्री वारशाचे' अधिक चांगल्या प्रकारे रक्षण करत आहोत. सहा वर्षांपूर्वी घेतलेला तो एक धाडसी निर्णय महाराष्ट्राच्या सागरी कासव संवर्धनासाठी खरोखरच मैलाचा दगड ठरला. 

  २५ जानेवारी २०२२ रोजी महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवर पहिल्यांदाच सागरी कासवांना 'सॅटलाईट ट्रान्समीटर' लावण्याचा यशस्वी प्रयोग करण्यात आला होता. काय घडले होते त्याकाळी? तर प्रथमा आणि सावनी ह्या मादी ऑलिव रीडले कसव वेलास आणि आंजर्ले किनाऱ्यावरून समुद्रात सोडलेल्या.  'प्रथमा' आणि 'सावनी' नावाच्या या मादी ऑलिव्ह रिडले कासवांनी संशोधनाचे एक नवे दालन उघडले. संशोधनाचा हेतू- या कासवांच्या पाठीवर बसवलेल्या ४०० ग्रॅमच्या यंत्राद्वारे त्यांच्या स्थलांतर मार्गांची, खाद्याच्या जागांची आणि अधिवासाची ५०० दिवस इत्यंभूत माहिती मिळवण्यात येईल अशी अपेक्षा होती.  परंतु दिनांक ५ जून २०२२ पर्यन्त ‘सावणी’ ने १९६० किमी अंतर पार केले आणि तिचे सिग्नल बंद झाले. कर्नाटक जवळ ‘कुमटा’ येथे हिची शेवटची नोंद झाली. तज्ज्ञांच्या मते, हे कोणत्याही अपघातामुळे नसून ट्रॅकरची बॅटरी संपल्यामुळे (Battery exhaustion) हे प्रसारण थांबले होते. तर याच्या काही दिवस आधी ‘प्रथमा’ चे देखील सिग्नल मिळने बंद झाले होते. महाराष्ट्र राज्याच्या सागरी हद्दी पासून गुजरात सागरी क्षेत्रात प्रवेश करून ‘प्रथमा’ परतीचा प्रवास करत पुन्हा आपल्या राज्यात आली होती. तिची शेवटची नोंद सिंधुदुर्ग जवळील ‘कुणकेश्वर’ येथे करण्यात आली. 

 आज २०२६ मध्ये जेव्हा आपण कोकणच्या किनाऱ्यांवर हजारो कासवांना सुखरूप विणीसाठी येताना पाहतो, तेव्हा या प्रवासाचा रंजक इतिहास आठवणे गरजेचे आहे. एकेकाळी 'प्रथमा' आणि 'सावनी'च्या सॅटलाईट प्रवासाने सुरू झालेली ही मोहीम आज एका मोठ्या टप्प्यावर पोहोचली आहे. तंत्रज्ञानाचा बदलता प्रवास (२०२१-२०२४): आपल्याला आठवत असेलच की, २०२१-२२ मध्ये प्रायोगिक तत्त्वावर सात कासवांना 'सॅटलाईट टॅग' बसवण्यात आले होते. या सॅटलाईट माहितीमुळे कासवे खोल समुद्रात कोठे जातात, याचा अंदाज आला. मात्र, हे महागडे सॅटलाईट टॅग काही महिन्यांतच अकार्यान्वित झाले. त्यामुळे संशोधकांनी आपली रणनीती बदलली.

   ५०० कासवांचे 'फ्लिपर टॅगिंग' (नोव्हेंबर २०२४ मधील मोठी झेप) नोव्हेंबर २०२४ मध्ये भारतीय वन्यजीव संस्थान (WII) आणि कांदळवन प्रतिष्ठानने कोकणात एक मोठी मोहीम हाती घेतली होती. पद्धत: कासवांच्या पाठीवर जड सॅटलाईट लावण्याऐवजी, त्यांच्या 'फ्लिपर'वर (परांवर) सांकेतिक क्रमांकाची धातूची पट्टी बसवण्यात आली. यालाच 'फ्लिपर टॅगिंग' म्हणतात. व्याप्ती: गुहागर, आंजर्ले आणि वेळास या तीन प्रमुख किनाऱ्यांवर सुमारे ५०० कासवांना हे टॅग लावण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते. कासवे कुठे आणि कशी प्रवास करतात? या टॅगिंगमुळे आपल्याला काही महत्त्वाची गुपिते उलगडली: १. परतीचा प्रवास: फ्लिपर टॅगिंगमुळे हे स्पष्ट झाले की, आज २०२६ मध्ये अंडी घालण्यासाठी आलेली मादी पूर्वी नेमकी कोणत्या वर्षी आणि कोणत्या किनाऱ्यावर आली होती. २. प्रवास मार्ग: प्रामुख्याने ऑलिव्ह रिडले आणि कधीकधी ग्रीन सी टर्टल रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग अशा एकूण ३४ पेक्षा जास्त किनाऱ्यांचा वापर विणीसाठी करतात. ३. दीर्घकालीन माहिती: जरी हे टॅग सॅटलाईटप्रमाणे दररोजची लोकेशन देत नसले, तरी कासव किती वर्षांनंतर पुन्हा येते आणि कोणत्या प्रदेशातून प्रवास करते, याची ही 'लाईफ-टाईम' नोंद ठरली. 

 या गोष्टीची सुरवात झाली २०२५ मधील त्या  मोठी झेपेपासून.  फेब्रुवारी २०२५ मध्ये 'भारतीय वन्यजीव संस्थान' (WII) आणि 'कांदळवन कक्ष' यांनी मिळून कोकणात एक मोठी मोहीम राबवली,. ३० जानेवारी ते ३ फेब्रुवारी २०२५ दरम्यान गुहागर, वेळास आणि आंजर्ले या प्रमुख किनाऱ्यांवर एकूण ३३ मादी कासवांना 'फ्लिपर टॅग' लावून त्यांची नोंदणी करण्यात आली. यामध्ये एकट्या गुहागरच्या किनाऱ्यावर ३१ कासवांना हे टॅग लावण्यात आले होते. सुरक्षितता: एका पराला इजा झाली तरी दुसऱ्या परावरील टॅगच्या आधारे त्या कासवाची ओळख पटवणे सोपे झाले. कासवांचे 'गुपित' उघड झाले! या संशोधनातून असे समोर आले की, ही कासवे अरबी समुद्राच्या खोल पाण्यात हजारो मैलांचा प्रवास करतात, मात्र अंडी घालण्यासाठी त्या पुन्हा त्याच प्रदेशात परततात. 'नॅशनल मरिन टर्टल ॲक्शन प्लॅन, २०२१-२६' अंतर्गत राबवलेल्या या गणनेमुळे आज २०२६ मध्ये आपण आपल्या सागरी वारशाचे अधिक अचूकपणे जतन करू शकत आहोत. 

 आतापर्यंत आपण वेलास, आंजर्ले आणि गुहागर (दक्षिण कोकण) येथील कासवांच्या प्रवासाविषयी ऐकत होतो. पण नोव्हेंबर २०२५ मध्ये डहाणूमध्ये पहिल्यांदाच समुद्री कासवाचे 'सॅटेलाईट टॅगिंग' करण्यात आले होते . या एका प्रयोगामुळे उत्तर कोकणातील कासवे अंडी घातल्यानंतर नेमकी कुठे जातात आणि त्यांचा समुद्री मार्ग कोणता, हे अनेक वर्षांपासूनचे 'गुपित' अखेर जगासमोर आले . प्रवास आणि संशोधनाचा रंजक टप्पा: कुठे झाला प्रवास?: या सॅटेलाईट टॅगिंगद्वारे मिळालेल्या माहितीनुसार, डहाणूच्या किनाऱ्यावरील कासवे उत्तर अरबी समुद्राच्या दिशेने आणि गुजरात किनारपट्टीच्या समांतर प्रवास करत असल्याचे दिसून आले. का महत्त्वाचे होते हे टॅगिंग?: २०२१-२२ मध्ये 'प्रथमा' आणि 'सावनी' या कासवांनी दक्षिण कोकणचा नकाशा उलगडला होता, तर २०२५ मधील डहाणूच्या ‘धवललक्ष्मी’  या कासवाने उत्तर कोकणातील समुद्री अधिवासाची माहिती दिली. तंत्रज्ञानाचा वापर: कासवाच्या पाठीवर बसवलेल्या ट्रान्समीटरने ती किती खोलवर सूर मारतात आणि अन्नासाठी कोणत्या भागात थांबतात, याचे अचूक तपशील दिले. डहाणूच्या किनाऱ्यावरून सॅटेलाईट टॅगसह झेपावलेल्या या ऑलिव्ह रिडले कासवाने सागरी संशोधनात एक नवा इतिहास रचला आहे. ४५० किलोमीटरची चित्तथरारक सफर ३० डिसेंबर २०२५ पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार, या जिद्दी कासवाने अरबी समुद्रात तब्बल ४५० किलोमीटरचा प्रवास यशस्वीरीत्या पूर्ण केला होता. डहाणूहून निघालेली ही 'धवललक्ष्मी' लाटांवर स्वार होत थेट गुजरातच्या पोरबंदर किनारपट्टीवर पोहोचली होती तोपर्यंत. या मोहिमेचे महत्त्व काय होते? उत्तर कोकणचा 'रूट' स्पष्ट झाला: आतापर्यंत केवळ दक्षिण कोकणातील कासवांच्या प्रवासाची माहिती उपलब्ध होती, मात्र धवललक्ष्मीने पहिल्यांदाच उत्तर कोकणातील कासवे गुजरातच्या दिशेने कशा प्रकारे स्थलांतर करतात, हे सिद्ध केले. नवा नकाशा: या ४५० किमीच्या प्रवासाने शास्त्रज्ञांना डहाणू ते पोरबंदर या पट्ट्यातील महत्त्वाच्या 'फॉरॅजिनग ग्राऊंड्स'ची (खाद्याच्या जागा) ओळख करून दिली.

  आज फेब्रुवारी २०२६ मध्ये जेव्हा आपण कोकणच्या किनारपट्टीवर कासवांच्या संवर्धनाचे यश साजरे करत आहोत, तेव्हा एक अत्यंत आनंदाची आणि संशोधनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. गेल्या वर्षी फ्लिपर टॅग (Flipper Tag) लावलेली कासवे पुन्हा एकदा आपल्या हक्काच्या 'माहेरघरी' म्हणजेच गुहागरच्या किनाऱ्यावर अंडी घालण्यासाठी परतली आहेत. काय आहे हे 'होमकमिंग'चे रहस्य? तर प्रवास आणि पुनरागमन: आपल्याला आठवत असेलच की, फेब्रुवारी २०२५ मध्ये गुहागर, वेळास आणि आंजर्ले येथे कासवांना धातूचे 'फ्लिपर टॅग' लावण्यात आले होते. आज बरोबर एका वर्षानंतर, त्यातील टॅग असलेली कासवे पुन्हा त्याच किनाऱ्यावर दिसल्याने हे सिद्ध झाले की, ही कासवे हजारो मैलांचा प्रवास करूनही आपल्या विणीसाठी ठराविक किनाऱ्यावरच परततात. संशोधनातील मैलाचा दगड: यापूर्वी आपण 'धवललक्ष्मी' सारख्या कासवांच्या ४५० किलोमीटरच्या प्रवासाचा सॅटलाईटद्वारे मागोवा घेतला होता. मात्र, सॅटलाईट टॅगची बॅटरी संपल्यानंतर ही कासवे पुन्हा येतात का, हे समजणे कठीण होते. आता या 'फ्लिपर टॅगिंग'मुळे त्यांच्या पुनरागमनावर शिक्कामोर्तब झाले आहे. या यशाचे महत्त्व म्हणजे महाराष्ट्राच्या ७२० किमी किनारपट्टीवर राबवलेल्या या मोहिमेमुळे आता हे स्पष्ट झाले आहे की, अरबी समुद्रात कितीही लांबवर (उदा. डहाणू ते पोरबंदर किंवा दक्षिण कोकण ते खोल समुद्र) प्रवास केला तरी ही कासवे आपल्या मूळ अधिवासात परततात. आज २०२६ मध्ये, या 'माहेरवाशिणींच्या' पुनरागमनामुळे आपल्या संवर्धन प्रयत्नांना मोठे बळ मिळाले आहे. गुहागरच्या किनाऱ्याने दिलेला हा पुरावा सागरी संशोधनातील खऱ्या अर्थाने एक सुवर्णक्षण ठरला आहे!

  समुद्री कासवे आणि इतर मोठे समुद्री प्राणी ज्याना संशोधक मंडळी ‘मरीन मेगा फाऊना’ म्हणते (समुद्री कासव, समुद्री पक्षी, व्हेल आणि डॉल्फिन, व्हेल शार्क इत्यादि) या परस्पर सलग्न आणि अश्या सागरी जीवांच्या प्रजाती आहेत. या लेखाच्या पुढील भागात पाहूया कश्या स्वरूपात हे सगळे जीव या सागरी अधिवासत एकमेकांवर परिणाम करतात आणि त्या बाबात आपल्या राज्यात कशी परीस्थिती आहे. 

लेखक -

प्रदीप नामदेव चोगले 

मो: - ९०२९१४५१७७

pradipnc93@gmail.com 

टीप: - आपणांस हा लेख कसा वाटलं हे खाली आपल्या प्रतिक्रिया देऊन नक्कीच कळवा 

संदर्भ: - ( अधिक माहिती साठी खाली दिलेले  सन्दर्भ नक्की वाचा)

•  Hatkar, P., Bagaria, P., Vinherkar, D., Kansara, D., & Patel, S. (2023). Interpreting Sea turtle stranding with reference to the spatiotemporal analysis of hotspots along Maharashtra: implications for sea turtle conservation in Maharashtra, India: Stranding records as tools to delineate hot spots for sea turtles. Hamadryad, 40(1 and 2).