pradip namdeo chogale

 महाराष्ट्रातील समुद्री कासव संवर्धनाची मागील पाच वर्षांपर्यंतची रंजक सफर   समुद्री कासवे हे आपल्या महासागरांचे प्राचीन रक्षक आहेत. सागरी परिसंस्थेचे संतुलन राखण्यात ते  महत्त्वाची भूमिका बजावतात. परंतु,  आपल्या समुद्रातील हालचाली मुले त्यांचे अस्तित्व मोठ्या  प्रमाणात धोक्यात आले आहे. १९८१ ते २०२१ या कालावधीतील या बाबत काय घडले हे प्राची आणि इतर संशोधक मंडळी याने २०२३ मध्ये एका पुनरावलोकन शोधनिबंधा द्वारे प्रकाशित केले आहे. त्या आधारे येथे आपण समजून घेऊया या कालावधीत कासव संशोधन आणि संवर्धन या बाबत संक्षिप्त तपशील. या अभ्यासांनी अरबी समुद्रातील पाण्यात समुद्री कासवांच्या पाच प्रजाती आढळतात असे दिसून आले.  ऑलिव्ह रिडले, ग्रीन टर्टल, हॉक्सबिल, लॉगरहेड आणि लेदरबॅक. यापैकी, ऑलिव्ह रिडले ही सर्वात जास्त दिसणारी प्रजाती आहे, जी कोंकण पट्ट्यात घरटी बनवण्यासाठी ओळखली जाते. संशोधनाने समुद्री कासवांच्या मृतदेह किनाऱ्यावर येण्याच्या (स्ट्रँडिंग) प्रसंगात लक्षणीय वाढ दाखवली आहे. २०१७ ते २०२१ या कालावधीत, महाराष्ट्रात अशा प्रसंगांची वारंवारता जास्त होती, २०१८ (६२ प्रसं...

 महाराष्ट्रातील कासव संवर्धन कार्यातील लोकसहभाग आणि संशोधन वाटचालीचा मागोवा   कासव मित्र आणि कासवांचे गाव म्हणून आज ‘वेळास’ ची ओळख महाराष्ट्रातच नव्हे तर सपूर्ण विश्वात गाजत आहे. पण कशी झाली याची सुरवात याचा सिंहावलोकन करणे पण अतिशय रंजक आणि प्रेरणादायक आहे. या लेखाच्या माध्यमतून आपण समजून घेण्याचा प्रयत्ण करूया कासव संवर्धनची चळवळ आपल्या राज्यात कशी सुरू झाली त्या बद्दल.      महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवर ऑलिव्ह रिडले (olive ridleys) जातीच्या सागरी कासवांचे घरटे अधूनमधून आढळून येत असले तरी, या जीवांना मानवी आणि नैसर्गिक दोन्ही प्रकारच्या धोक्यांचा सामना करावा लागत होता. अंड्यांची आणि प्रौढ कासवांची चोरी (poaching), मासेमारीच्या जाळ्यांमध्ये (fishing nets) अडकून होणारा मृत्यू (incidental catch), आणि किनारपट्टीवर होणारी विकासकामे हे महाराष्ट्रातील सागरी कासवांसाठी प्रमुख धोके ठरले होते. विशेषतः, मानवाद्वारे होणारी चोरी आणि कोल्ह्यांकडून (Canis aureus) अंड्यांचे भक्षण केल्यामुळे (predation) कासवांच्या घरट्यांची संख्या सातत्याने कमी होत होती.  या गंभीर परि...

   भारताचे ‘टर्टल मॅन ऑफ इंडिया’ : सतीश भास्कर - एका दुर्दम्य प्रवासाची गाथा    भारतातील सागरी कासवांच्या (Sea Turtles) संवर्धनाची खऱ्या अर्थाने सुरुवात ज्यांच्यामुळे झाली, त्या सतीश भास्कर यांचा जीवनप्रवास अत्यंत प्रेरणादायी आहे. त्यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९४६ रोजी झाला आणि २२ मार्च २०२३ रोजी त्यांचे निधन झाले. सतीश भास्कर हे मूळचे इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (IIT) मधील एक शांत पण उत्साही तरुण होते.   ७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, चेन्नईजवळील मद्रास स्नेक पार्क (Madras Snake Park) हे अनेक अशा विद्यार्थ्यांसाठी आकर्षणाचे केंद्र होते, ज्यांना पारंपरिक महाविद्यालयीन शिक्षणाचा कंटाळा आला होता. सतीश हे याच गटातील होते आणि त्यांची आवड होती की ते दररोज सकाळी अनेक किलोमीटर धावून एलियटच्या समुद्रकिनाऱ्यावर पोहायला जात असत. त्यांना समुद्राची इतकी आवड होती की त्यांचे वसतिगृहातील मित्र त्यांना खासगीत 'अक्वामॅन' (Aquaman) म्हणत असत. संधी साधून, आयआयटीच्या अभ्यासक्रमातून मन विचलित झालेल्या सतीश यांनी क्षेत्रात उतरण्याचा निर्णय घेतला. मद्रास स्नेक पार्कने त्यांना फील्ड ऑफ...

  आर्ची कार: एका समुद्री कासव संशोधकाचा जागतिक विचार प्रसार आर्ची कार हे अमेरिकन दिग्गज समुद्रकासवा-तज्ज्ञ म्हणून ओळखले जातात. पण त्यांच्या विचारांचा प्रभाव केवळ अमेरिकेपुरताच मर्यादित नव्हता. विज्ञान आणि साहस यांचे मिश्रण असणाऱ्या त्यांच्या सशक्त लेखनाने जगभरातील वाचक मंडळीना भुरळ पाडली आहे ज्यामुळे त्यांची  पुस्तके डझनभर भाषांमध्ये अनुवादित झाली आहेत. जी आज देखील बऱ्याच निसर्ग अभ्यासकाना प्रेरणा देतात.    एका अलीकडील संशोधन प्रकल्पात कार यांच्या आंतरराष्ट्रीय कीर्तीची संपूर्ण कहाणी उलगडून समोर आली आहे, ज्यात त्यांच्या जगभरात प्रकाशित झालेल्या पुस्तकांची ही पहिलीच यादी तयार झाली आहे.   आर्ची कार यांना फार मोठी देणगी होती ती म्हणजे लेखनाची. ते फक्त तथ्ये सांगत नसत. समुद्र किनारी दुपारच्या वेळी जर आपण गरम वाळू वर चालू लागलो तर जशी ती उबदार वाळू आपल्याळ स्पर्श करते किंवा रात्री सागर किनारी गस्त घालणाऱ्या कासव मित्राला मादी कासवाची पाऊलवाट (फ्लिपरवाट) ज्या पद्धतीने आनंदाचं दान देते अगदी त्या प्रमाणे कार यांचे लेखन आहे. जे वाचताना आपल्याला आपण ते वाचत नसून प्रत्यक्ष...

निसर्ग संवर्धनाचे वाटेकरी- आर्चि कार  "The desire to travel and study the flora and fauna of new regions has flowed through the veins of many naturalists going all the way back to Linnaeous"    पृष्ठ क्रमांक ६३ वर लिहलं गेलेलं हे वाक्य वाचून मला अतिशय आनंद झाला. लहान पणापासून आपण निसर्ग पाहत असतो त्याच्या सोबत खेळत बागडत असतो, परंतु निसर्गामध्ये रमणे हि बहुसंख्य मंडळींसाठी एका ठराविक वयानंतर केवळ एक आठवण बनून जाते. पण काही मंडळी या भूतळावर विविध भागात निसर्ग हाच धर्म, ध्येय आणि छंद समजून आपलं  जीवन आनंदाने भरून टाकतात. याच नि सर्ग आनंदाचे एक बीज आपल्या हृदयात पेरून जीवन जगणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे 'आर्चि कार' हे होत. दिनांक १६ जून १९०९ या दिनी जन्मलेल्या या व्यक्तीने  आपलं संपूर्ण जीवन निसर्ग अभ्यासणे, संशोधन व विशेष म्हणजे समुद्री कासव संवर्धन आणि लोकचळवळ या साठी समर्पित केलं. आज जगभरात निसर्ग संवर्धन विशेतः 'समुद्री कासव संवर्धन व संशोधन' व त्याच बरोबरीने या निसर्ग पूरक जीवनशैली ला साजेशी जीवन ज गणारे स्थानिक मच्छिमार समाज व त्यांना या संवर्धनात सामावून घेण्...

नियोजन शून्य पद्धती मुळे मासेमारी करताना जे अनावश्यक रित्या जाळ्यात पकडले जाते वा फेकले जाते अश्या सगळ्या सागरी संसाधनाचा अंतर्भाव कुटा वा Bycatch या परिभाषेत करता येईल हि गोष्ट आपण मागील लेखा मध्ये समजून घेतल्यावर आता पुढे आपण समजून घेऊ की सागरी सस्तन प्राणी (देवमासे व डॉल्फिन ई..), सागरी पक्षी आणि समुद्री कासवे याची यात काय वताहत होते.   जगभरात अथांग पसरलेल्या सागरी क्षेत्रात सात समुद्री कासव प्रजाती आढळून येतात. ऑलिव रीडले, लेदर-बॅक, सी ग्रीन, लॉगर हेड आणि हॉक्सबिल या पाच सागरी कासाव प्रजाती भारतीय मुख्य भूमी चे समुद्री किनारे, सागरी प्रदेश, मुख्य बेटे आणि खाडी तसेच नदीच्या जवळ असल्याची शास्त्रीय अभ्यास नोंदी आहेत. कॅम्प रीडले आणि फ्लॅट बॅक समुद्री कासवे याची खात्रीदायक नोंदी अजून आपल्या येथे झालेल्या नाही आहेत परंतु जगभरात इतर भागात मात्र ही समुद्री कासवे विपुलतेने आढळून येतात. समुद्री कासवे ही सागरी अधिवासात खूप महत्वाची भूमिका बजावतात. सागरी वनस्पति आणि शैवाल याचे बिजप्रसरण, पाठीचा कणा नसलेल्या कित्येक लहान मोठे सागरी जीव हे देखील फार मोठा पल्ला या कसवयांच्या मदतीने पार पाड...