pradip namdeo chogale

    मी तेव्हा कुलाबा महानगर पालिकेच्या मराठी माध्यमाच्या तिसऱ्या इयत्तेत होतो जेव्हा सर्वांत पहिल्यांदा गौतम बुद्ध यांच्या विचार आणि कार्याची ओळख मला झाली. निमित्त होतं भाषणाच्या स्पर्धेत तिसरा आलो म्हणून मला बक्षीस म्हणून भेट दिलेलं पुस्तक. प्रसिध्द लेखिका लीला जॉर्ज यांच्या मूळ इंग्रजी पुस्तकाचे ते अनुवादन होत ज्याचं शीर्षक होतं 'गौतम बुद्ध'. सोपी भाषा आणि आकर्षक रंग, चित्रे आणि पाली भाषेतली अवतरणे यांमुळे मला ते पुस्तक फार भावलं. आतापर्यंत जवळपास ५० हुन अधिक वेळेत मी त्या पुस्तकाची पारायणे केली. तेव्हा माझं वय साधारण ८-९ इतकं असेल परंतु तेव्हा देखील त्या विचारांची माझ्या मनोपटलावर पडलेली छाप आज देखील कायम आहे.   अकरावी ला असताना यशवंतराव चव्हाण राष्ट्रीय ग्रँथालयात मी पहिल्यांदा प्रवेश केला.  विज्ञान शाखेतील विदयार्थी म्हणून नियोजित शैक्षणिक पाठ्य पुस्तकांपेक्षा मला या ग्रँथालयातील पुस्तके अधिक जवळची वाटू लागली होती. तेथेच पहिल्यांदा मला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचार आणि कार्य विश्वाचा परिचय झाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे लेख आणि भाषणे याचे महाराष्ट्र शा...

  भारतीय समुद्री क्षेत्रात आकाश गमन करणारे स्थानिक आणि स्थंलांतरित समुद्री पक्षी या बाबत संशोधन करण्याचे प्रयत्न आज देखील प्राथमिक टप्प्यात आहे. त्याच बरोबर हवामान बद्दल, समुद्री प्रदूषण, अनियंत्रित मासेमारी आणि इतर असंख्य बाबी या सागरी पक्षी विविधता आणि आधिवासा यांना नवीन आव्हाने देत आहे. समुद्री पक्षाची हि भिरभिर  वैज्ञानिक संज्ञेसह सोप्या शब्दात या कवितेच्या माध्यमातून.    मैत्री समुद्री पक्ष्यांची  कधी किनारी, कधी सागरी भिर भिर त्याची न्यारी  समुद्र पक्षी विहार करतो तुफानी दर्या लाटांना चिरुनी II १ II  आकाशा सोबत नाते त्याचे दर्या सागराशी दोस्ती जाल, वल्ही आणि बोटी गाती त्याची प्रीत गाणी II २ II  खाडी किनारी संचित झालेला चिखल-गाळ, की असो कांदळवन वाळूचे असो किनारे की कालव-शिवल्याचे खडकाळ किनारे II ३II  मुबलक दाना-पाणी आणि विणीची वस्ती स्थाने ठरतात या समुद्री पक्षी मित्राचे कधी हंगामी मुक्कामे II ४II  लाटचिरा, वादळी टीवळा आणि मोहक लाल चोच असलेली समुद्र परी ही आहे काही खास भारतीय समुद्री पक्ष्याची मांदियाळी II ५II  सोसाट्याचा वारा ...

  किलर व्हेल (Orcinus orca )   महासागरात विचरण करणारे सागरी सस्तन प्राणी या विलक्षण, आकर्षक आणि सागरी परिसंस्थेच्या बाजूने महत्वपूर्ण असलेल्या प्रणी गटाचा आपण अभ्यास करायला सुरवात केली आहे. आज आपण ज्या सागरी सस्तन प्राणी प्रजाती ला समजून घेण्याचा प्रयत्न करणार आहोत त्याला ‘किलर व्हेल’ किंवा Orcinus orca ‘ओरॉसीनस ओरका’ या शास्त्रीय नावाने संबोधले जाते. जरी या प्राण्याला आपण व्हेल असं संबोधन लावले असले तरी देवमासे ज्या कुळात मोडतात अश्यात यांचा समावेश होत नाही तर डेल्फीनीडे वा सोप्या शब्दात बोलायचं तर डॉल्फिन या कुळात (Family) यांचा समावेश होतो. म्हणजेच नाव जरी किलर व्हेल असंल तरी ही डॉल्फिन प्रजाती आहे. संपूर्ण डॉल्फिन कुळात आकाराने सगळ्यात मोठ्या आकाराचे डॉल्फिन म्हणून आपण यांना लक्षात ठेऊ शकतो.    वरच्या बाजूला गडद काळा आणि पोटाच्या बाजूला शुभ्र पांढरा रंग, आकाराने त्रिकोणी आणि नजरेत भरतील असे मोठे वरचे पंख ही या प्रजाती ची ओलखण्यास सोपी अशी आकर्षक शरीर रचना आणि रंगसंगती. बहुधा बऱ्याच विज्ञान प्रबोधन पूरक चित्रपटात किंवा कार्टून फिल्म मध्ये आपण यांना नक्कीच पहिल अस...

  लांब-चोचीचा सामान्य डॉल्फिन  ( Delphinus capensis ) जगभरात डेल्फीनीडे वा सोप्या शब्दात बोलायचं तर डॉल्फिन या कुळात (Family) ३७ प्रजाती असल्याची सागरी अभ्यासक मंडळी ने नोंद केली आहे. यातील १५ डॉल्फिन प्रजाती आपल्या भारतीय सागरी क्षेत्रात विचरण करतात असा आतापर्यंत च्या सागरी निरीक्षण दरम्यान आपणांस दिसून आलं आहे. या लेख मालिकेच्या माध्यमातून आपण त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करू.    आज आपण ज्या डॉल्फिन प्रजाती ला समजून घेण्याचा प्रयत्न करणार आहोत त्याच नाव आहे लॉन्ग-बिक कॉमन डॉल्फिन यांस आपण ‘लांब-चोचीचा सामान्य डॉल्फिन’ असं संबोधू. याचं शास्त्रीय नाव Delphinus capensis असं आहे. या डॉल्फिन प्राजतीचं वजन साधारण ७२-२२६ किलो, लांबी ६-८.५ फुट तर सरासरी ४० वर्ष इतकं त्याच आयुर्मान असतं. शरीराच्या लांबी बद्दल एक महत्वाची विशेष बाब म्हणजे या प्रजातीतील नर डॉल्फिन हे मादी डॉल्फिन च्या तुलनेने निदान ५% लांब असतात. इतर डॉल्फिन प्रजाती सोबत जर आपण या प्राजाती ची तुलना करता यांची चोच थोडी लांब असते ज्यात ४७-६७ छोटे परंतु टोकदार दात प्रत्येकी वरच्या आणि खालच्या जबड्यात असतात....

  अजस्त्र सागरी जीव-समूह, मासेमारी आणि संवर्धन पूरक उपाययोजना वर्ष २०१९ मध्ये केंद्रीय मत्स्यव्यवसाय विभागा मार्फत प्रकाशित झालेल्या एका अहवाल अनुसार भारतात ३.८ दक्षलक्ष सक्रिय मासेमार आहेत असे नमूद करण्यात आले होते. इतक्या मोठ्या प्रमाणात जर मासेमारी आपल्या भारतीय सागरी क्षेत्रात होत असेल तर आपल्याला अंदाज येईल की किती नानाविधी प्रकारचे सागरी जीव आपल्या येथे पकडले जात असतील. मासेमारी करताना जे मासे विक्री आणि खान-पान म्हणून पकडले जातात त्यांच महत्व आणि प्रचंड आर्थिक मूल्य आहे. परंतु मासेमारी करताना काही सागरी जीव हे नकळत वा उद्देश न ठरवता पकडले जातात त्यांस उपपक्कड किंवा कुटा (Bycatch) असे म्हणतात. काही सागरी जीव ज्यात अंतर्भाव होतो आकाराने मोठे असे पाकट (Rays), मोठे मोरी मासे वा मुशी(Sharks), सागरी सस्तन प्राणी जसे की देवमासे आणि डॉल्फिन(Marine mammals), सागरी कासव(Sea turtles) आणि समुद्री पक्षी जसे की बूबी आणि समुद्री कावळे ई.(Sea Birds) यांना एका खास अश्या वैज्ञानिक शब्दावली ओळखले जाते ज्यास ‘अजस्त्र सागरी जीव-समूह’ वा मरीन मेगा फाऊना (Marine megafuna) असे म्हटले जाते. सदर लेखा...

  निरुपयोगी जीव कधी कधी आपण देवाकडे केलेला अट्टहास फारसा बरा नसतो कधी आपल्यासाठी पण बहुधा त्यांच्या साठी ज्यांवर आपण जीव ओतत असतो !!१!! वेळ हळू हळू सरत असते वाळूच्या घटिकेत झरझरणारी अगदी तसंच बहुधा काही गोष्टी सुटत असतात आपल्या हातून !!२!! योग्य वेळी हात सैल सोडणं गरजेचं असतं अबोल पणे निदान ते थोडं तरी सुखावह असतं कोणाच्या भल्यासाठी !!३!! आजकाल जास्त प्रेम, काळजी आणि आपुलकी फारशी बरी नसते जीव कोणाचा हा का कधी अगदी गुदमरून जातो या अधिम प्रेम भाराने !!४!! आपण किती निरुपयोगी आहोत या जगी ह्याची प्रचिती येते तेव्हा जेव्हा मीच मला म्हणतो बसं कर आता नाही सोसवत आता !!५!! संपू दे पाश आता या देहाचे हे देवा  सरण्या नाती या जन्माची तुटू दे हे हृदय माझे मोडण्या पाश प्रेमबंधाचे !!६!!                   ~ प्रदिप नामदेव चोगले                    दिनांक २१ ऑगस्ट २०२२                    ०१.१५ मिनिटे, मुबंई टीप:- मी त्या प्रत्येकाचा ऋणी आहे ज्यांनी मला भर...

 सागरी सस्तन प्राणी परिचय  कोणाला सागरी सस्तन प्राणी म्हटल पाहिजे? हा फार महत्वाचा प्रश्न आहे. कारण ज्या विविध सागरी आधीवासात हे जीव राहतात त्यात कमालीची भिन्नता आहे त्याच बरोबर संशोधक मंडळी ज्या गटात या प्राण्याना एकत्र करतात त्यात देखील त्यांच्या रंग-रूप व आकार यात फार मोठा भेद दिसून येतो. परंतु काही मूलभूत जीवशास्त्रीय बाबी च्या गुणधर्मा अनुरूप आपण हे समजून घेतल तर समजण नक्कीच सोप होईल.    ज्याना पाठीचा कणा आहे व असे सागरी प्राणी जे  स्वतःच्या शरीराचा तापमान नियंत्रित करू शकतात (गरम रक्ताचे प्राणी), जे फुफुसाच्या साह्याने श्वास घेऊ शकतात त्याच बरोबर जे स्वतःच्या लहान पिल्लांना दूध देतात अश्या असे सारे गुणधर्म असलेल्या प्राणी गटांना सागरी सस्तन प्राणी असे म्हणतात. सस्तन प्राणी या वर्गात (class) असलेले सागरी सस्तन प्राण्यांना मुख्यता चार गटात विभागले गेले आहेत.  १) Cetaceans (देवमासे, डॉल्फिन ई.)  २) Sirenians (समुद्री गाय)   ३) Pinnipeds (सील, सी-लायन ई.)       ४) Fissipeds (पानमांजर आणि द्रुविय अस्वल) ...

 #wetlandconservation  #maharashtra   श्रावण सरी बरसू लागल्यावर आपल्या सभोवती धरणी माता हिरवा शालू पांघरून आपणांस तिच्याकडे बोलावत असते. याच काळात छायाचित्रात दिसत आहेत असे कित्येक पाणथळ क्षेत्र आपली वाट पाहत असतात.  याच पाणथळ क्षेत्रातील एक प्रकार म्हणजे किनारी पाणथळ क्षेत्र याबद्दल अधिक वाचण्यासाठी द वायर या मराठी ई-मासिकात प्रकाशित झालेला माझा लेख सविस्तर रीत्या वाचा खाली दिलेल्या लिंक वर क्लीक करून... https://marathi.thewire.in/earth-day-and-coastal-wetlands-in-maharashtra आपली प्रतिक्रिया नक्की कळवा...

  नकाबपोश बूबी (Masked Booby): सुदूर द्वीप और समुद्री महासागर के पक्षी सबसे अधिक संभावना है कि नर चिड़िया यौन चयन के उद्देश्य से पक्षियों के अधिकतम मामलों में मादा चिड़िया से बड़ा और सुंदर होता है ताकि वह प्रतिस्पर्धा के दौरान मादाओं तक आसानी से पहुंच सके। लेकिन पक्षियों के कुछ मामलों में मादाएं नर पक्षियों से बड़ी होती हैं, इस असामान्य घटना को रिवर्स सेक्सुअल डिमॉर्फिज्म या (आरएसडी) कहा जाता है। यहां मैं भारत से एक सुंदर और कम अध्ययन की गई समुद्री पक्षी प्रजातियों की सबसे दिलचस्प कहानियों में से एक साझा करता हूं जिसे आमतौर पर नकाबपोश बूबी (सुला डैक्टिलरिया) कहा जाता है। अधिकतम सुपरहीरो कॉमिक्स और विज्ञानकथा फिल्मों के अनुसार जब कोई भी गलत चीज होती है तो हमारे सुपरहीरो इस समस्या को हल करने के लिए कुछ आकर्षक नकाब पहने हुए वहां आते हैं। इसी तरह, जब भी आप किसी गहरे समुद्र के क्षेत्र की यात्रा करते हैं, तो आप एक बड़े सफेद रंग के पक्षी को देख सकते हैं, जिसके पास काले नुकीले पंख, एक नुकीली काली पूंछ और एक गहरे भूरे रंग का मुखौटा है। आकर्षक उड़ान पैटर्न, माता-पिता द्वारा युवा चूजे की देखभ...

किनाऱ्यावर आलेत डॉल्फिन ते उधळत असतात दर्या सागराच्या निळ्या लाटांवर कधी हळुवार, कधी वेगाने आणि कधी मस्तीने II१II  सोबत करतात त्या हींमतवाण मच्छीमाराची आणि दोस्ती करतात काही समुद्री पक्ष्यांची II२II हुशार असतात ते भारी असे विज्ञान म्हणते परंतु हुशार माणसांची लबाडी नाही कळतं त्यांना II३II म्हणूनच ते अडकून पडतात कधी जाळ्यामध्ये कधी मात्र ते शेवटचा श्वास घेतात ओल्या वाळूमध्ये II४II अजस्त्र कार्गो जहाजे त्यांची बहुधा फिकीर नाही करत म्हणूनच होते त्यांची टक्कर महासागरांवर II५II वाढणारे प्रदूषण, प्लसटीक, तेल गळती आणि लष्करी सराव माफक प्रमाणात गुन्हेगार आहेत त्यांना संपवण्यासाठी II६II मी एक बालक लहान काय करू त्यांचासाठी संशोधन, संवर्धन करेल त्यांच्या कुतुहलपोटी II७II - कवी  प्रदिप नामदेव चोगले  १०.१२.२०२१  ०१.५६ दुपार / केरळ     

 दर्याला आयलाय फुल    जर तुम्ही पावसाच्या सरी कोकण किनारी येणाच्या आधी म्हणजे साधारण एप्रिल-मे मध्ये किनारी भेट दिली तर निळ्या फुलांसारखे काही तरी किनारी तरंगताना पाहू शकता. जीवशास्त्रीय वैज्ञानिक भाषेत याला Porpita porpita (पोरपिटा पोरपिटा) असे नामाभिमान आहे. पाऊस लवकरच येणार आहे याचं एक संकेत म्हणून पूर्वापार कोकणातील मासेमारी (कोळी) बांधव याची खूणगाठ बांधून आहेत. साधारण गेल्या चार-पाच वर्षापासून आपले मासेमारी बांधव ज्या जेली फिश च्या वाढत्या संकटाने हैरान झाले आहेत त्या प्राण्याच्या गटात किंवा वैज्ञानिक भाषेत ज्यास संघ (Phylum) असे म्हणतात त्यात यांचा समावेश होतो. परंतु या मधील मूलभूत फरक म्हणजे जेली फिश हा एक अखंड जीव असतो तर 'समुद्र  फुल' (पोरपिटा याचे स्थानिक भाषेतील नाव )म्हणजे असंख्य प्राण्याची एक वसाहत असते जी वर फोटोमध्ये दखवलेल्या प्रमाणे मधल्या वर्तुळाकार पोकळ चकती ला जोडली गेलेली असते.      पारंपारिक मासेमारी करणारे बांधव आपल्या वडिलोपार्जित असलेल्या अनुभव आणि ज्ञान यांच्या जोरावर बऱ्याच अंशी आज देखील आपले अंदाज बांधत म...

  जागतिक  मत्स्य  स्थलांतर दिन   अन्न, वस्त्र आणि निवारा या माणसाच्या मूलभूत गरजा आहेत हे आपण नक्कीच शाळेत शिकलो आहोत. परंतु माणूस सोडून इतर सजीवांना वस्त्र हि बाब अपवाद वगळता अन्न आणि निवारा या गोष्टीसाठी मात्र सतत शोध घ्यावा लागतो. फक्त जमिनीवर राहून आपलं सम्पूर्ण जीवन व्यतीत करणाऱ्या 'भूचर' सजीवांना पर्यायाने या मूलभूत गरजांची परिपूर्तता करण्यासाठी तसे बरेच पर्याय असतात. परंतु उभयचर अर्थात जमीन आणि पाणी यांमध्ये रहाणारे जीव आणि निव्वळ पाण्यामध्ये राहणारे 'जलचर' यांना मात्र तुलनेने फार कमी पर्याय असतात.    प्रजनन, वाढ, अन्नाची मुबलकता आणि कमीत कमी शिकारी यांसाठी जगभरात गोड्या आणि खाऱ्या पाण्यात आढळणारे मासे हे स्थलांतर करत असतात. दोन ठिकांमधील अंतर, स्थलांतराची दिशा, स्थलांतरित प्रदेशातील पाणवठ्याचा प्रकार आणि जीवनातील कोणत्या वेळी हे मासे स्थलांतर करतात यांवर मत्स्य स्थलांतराचे शास्त्रीय वर्गीकरण करण्यात आले आहे. नदी, तलाव आणि समुद्रकिनारी वेगाने निर्मित होणारी विकास कार्ये भले हि आपल्याला 'स्मार्ट सिटी' वा 'मुबंई - शांघाय' स्वप्ने दाखवत असली म...

प्रस्तावना : - मागील दोन वर्षांपासून भारतीय समुद्री क्षेत्रात सागरी सस्तन प्राणी आणि समुद्री कासवे यांच्या संशोधन मोहिमेमध्ये सहभागी होणे ही माझ्या साठी एक खूप मोठी उपलब्धी आहे. बालपणापासून समुद्र आणि मासेमारी हे तर रोजच्या जीवनाचा भाग आहे परंतु शास्त्रीय पद्धतीने सागर संशोधन करणाऱ्या चमू चा एक अविभाज्य भाग बनणे म्हणजे जे स्वप्न उराशी बाळगून आहे त्या दिशेने आगेचूक करण्यासारखे आहे. मित्रहो सदर कविता म्हणजे माझ्या मनांत बुद्धी आणि भावना याचा चाललेल्या नाटकाचा एक विनोदी प्रयोग आहे.   निसर्ग नेहमी आपल्या नानाविधी रूपाने मला मोहित करत असतो. संपूर्ण जगभरात १३५ सागरी सस्तन प्राणी प्रजाती आढळून येतात ज्यात अजस्त्र अश्या देवमासे आणि डॉल्फिन यांचा समावेश होतो. यातील २८ प्रजाती ह्या भारतीय सागरी क्षेत्रात दिसल्याची नोंद संशोधक मंडळी ने आपल्या येथे केली आहे. जगातील सगळ्यात विशाल असे नीले देवमासे आपल्या किनारी निश्चित रीत्या विहार करताना अकस्मित रीत्या मासेमारी करणाऱ्या मंडळी पाहतात.      खोल आणि मुख्य समुद्र किनाऱ्यापासून दूर जेव्हा आपण सागरात विहरत असतो तेव्हा अचानक आपल्या बोटी...

                         भारतीय समाज में   महिलाओं की बहु-कार्य भूमिका  (Multitasking woman in India)                                                               तू अबला तू ललना न तू सैरंध्री                  तू दुर्गा, तू चंडी, उठ पुरंध्री      यह एक पुरानी कहानी है जो करीब 157 साल पहले की है। यह पश्चिमी चिकित्सा की पहली भारतीय महिला डॉक्टर डॉ आनंदीबाई गोपाल जोशी की कहानी है। यदि आप भारतीय समाज में महिलाओं की बहु-कार्य भूमिका को समझने में रुचि रखते हैं तो यह प्रत्येक भारतीय के लिए एक प्रेरणादायी उदाहरण है। जब न केवल महिलाओं के लिए बल्कि किसी भी पुरुष के लिए उच्च शिक्षा प्राप्त करना मुश्किल था , उस समय डॉ आनंदीबाई जी जोशी ने मौजूदा सामाजिक शासन , जातिवाद और असमानता के साथ संघर्ष किया। उन...