उत्तम संवर्धनासाठी _ सागरी सस्तन प्राण्यांच्या विज्ञानातील बारकावे समजून घेणे

 

अधिवासा अनुरूप सस्तन प्राणी :- विविधता, वावर ,
 ओळख  संवर्धन आणि आव्हाने (भाग १ ) 

  नुकताच मी दिनांक २५-२६ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबई येथील जागतिक व्यापार केंद्रा मध्ये 'भारतीय मात्स्यिकी सर्वेक्षण' संस्थ्ये द्वारा आयोजित सागरी सस्तन प्राणी कार्यशाळेला उपस्थित होतो. विज्ञान, मासेमारी आणि समुदाय आधारित  संवर्ध या त्रयी ला समायोजित करत आपल्याला कश्या स्वरूपात या सागरी सस्तन प्राण्यांना (देवमासे, डॉल्फिन, दुगॉन्ग आणि बुलिया) समजून घेता येईल ह्या साठी हा प्रयत्न. एक गोष्ट त्या दिवशी माझ्य नजरेत नक्कीच स्पष्ट झाली ती म्हणजे या सगळ्या कार्यशाळेत गोड्या पाण्यातील म्हणजे नदीतील डॉल्फिन बद्दल फार थोडंच ऐकू आलं. एकंदरीत या बाबत जनमनात आणि संवर्धन आणि संशोधन गटात देखील तितके लोक कार्यरत नाही आहेत. सदर लेख आपल्याला  भारतातील सागरी सस्तन प्राणी आणि नदीतील सस्तन प्राणी विशेषतः नदीतील डॉल्फिन या बद्दल एक व्यापक ओळख करून देईल आणि या दोघांमधील तुल्यबळ भेद, संवर्धन , संशोधन , प्रजाती विविधता , अधिवास आणि या बद्दल जाणून घेताना येणारी आव्हाने या बद्दल मूलभत माहिती देईल. 
    सस्तन प्राणी (व्हेल, डॉल्फिन, दुगॉन्ग आणि बुलिया ) या च्या किती प्रजाती आपल्या देशात नोंद झाल्या आहेत या बद्दल संशोधक मंडळी मध्ये किंचित थोडा मतभेद आहेत. पण सर्वसाधरण रित्या आपल्या देशात २९ प्रजाती च्या नोंद झाल्या आहेत( रतिश कुमार आणि इतर संशोधक चमू २०२४). अधिवासा अनुसार आपण या बाबत आणखी सोपं करून पाहू. म्हणजे इतकी वीवीधता असलेलं सागरी सस्तन प्राणी अभ्यास करणं सोपं होईल. 

• नदी

गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा नदी तिच्या उपनद्या आणि खोर या क्षेत्रात राहणारी भारतातील  फक्त एकच गोड्या पाण्यातील डॉल्फिन प्रजाती आहे ती म्हणजे  'गंगा नदीतील डॉल्फिन' (प्लॅटानिस्टा गँगेटिका).  राष्ट्रीय जलीय जीव म्हणून या प्रजातीला गौरवल गेलं आहे. जरी ह्या प्रजातीचा वावर नदीत असतो असं म्हटलं आहे तरी काही वेळा ह्या डॉल्फिन खाडी किंवा समुद्र किनारी देखील दिसून येते. जसे कि पश्चिम बंगाल सागरी किनार आणि सुंदरबन क्षेत्रात जिकडे नदी सागराला मिळते. 

  गंगा डॉल्फिनची ओळख तिच्या अत्यंत लांब आणि पातळ चोचीवरून करता येते, ज्यात दात स्पष्ट दिसतात. तिचे डोळे अगदी लहान असून त्यात भिंग (Lens) नसते, त्यामुळे ती जवळजवळ आंधळी असते. तिला खरा पाठीचा कपर  (Dorsal Fin) नसतो; फक्त एक लहानसा कुबडासारखा भाग असतो. ही डॉल्फिन बहुतेक वेळा कलंडून, म्हणजेच कडेवर पोहताना दिसते. पाण्याबाहेर येताना ती मोठ्याने श्वास सोडते, ज्यामुळे ठळक आवाज होतो. आकाराच्या बाबतीत मादी नरापेक्षा मोठी असते. थोडक्यात, लांब पातळ चोच, दात दिसणारे तोंड, अगदी लहान डोळे, कल्ल्याऐवजी फक्त कुबड आणि कलंडून पोहण्याची सवय हीच गंगा डॉल्फिनची खास ओळख आहे.

  ब्रॉलिक, जी. टी. इतर संशोधक चमू यांच्या २०२१ च्या शोध निबंधा अनुसार 'सिंधू नदी डॉल्फिन' (प्लॅटानिस्टा मायनर) हि प्रजाती देखील पूर्वी भारतात सिंधू नदी खोऱ्यात वावर करत होती असं नोंद केलं आहे.  आताची परिस्थती पाहता पंजाब मधील 'बियास, नदीत अजून देखील काही १-२ डॉल्फिन या प्रजीचे भारतीय क्षेत्रात शिल्लक आहेत असा संशोधक मंडळींचा कयास आहे. आता या प्रजातीचे नदीतील डॉल्फिन मोठ्या संख्येने पाकव्याप्त सिंधू नदी खोऱ्यात आहेत. 

  सिंधू डॉल्फिन दिसायला गंगा डॉल्फिनसारखीच असते, त्यामुळे तिला केवळ दिसण्यावरून ओळखणे कठीण जाते. तिची ओळख मुख्यतः ती कोठे आढळते यावरून, म्हणजेच बियास नदीत (Beas River) राहणाऱ्या डॉल्फिनवरून करता येते. शिवाय, तिच्या कवटीच्या (Skull) रचनेतील काही ठळक फरकांवरूनही तिला गंगा डॉल्फिनपासून वेगळे ओळखता येते. भारतासाठी ही डॉल्फिन केवळ तेव्हाच गणली जाते, जेव्हा आपण तिला स्वतंत्र प्रजाती मानतो. थोडक्यात, दिसायला गंगा डॉल्फिनसारखीच, पण ठिकाण आणि कवटीच्या वैशिष्ट्यांवरून ओळखली जाणारी हीच सिंधू डॉल्फिनची खास ओळख आहे.

• किनारपट्टीचे आणि खाडी क्षेत्र

या अधिवासात जवळपास ६ प्रजातींचा वावर होतो. 
इरावडी डॉल्फिन (ओर्केला ब्रेविरॉस्ट्रिस) हि डॉल्फिन प्रजाती विशेषता चिलिका सरोवर (ओडिशा) आणि सुंदरबन इकडे आढळते. खाऱ्या पाण्याचे खाडी-सरोवरे, खाड्या आणि नद्यांची मुखे ह्या ठिकाणी जर आपण पाहणी केली तर त्या आपल्या नजरेत गवसतात. डेल्फिनिडी कुलात या डॉल्फिन प्रजातीचा समावेश होतो. 

इरावडी डॉल्फिनची ओळख तिच्या गोलसर डोक्यावरून सहज करता येते, कारण तिला इतर डॉल्फिनसारखी पुढे आलेली चोच नसते. तिचे कपाळ फुगीर आणि गोल असते, ज्यामुळे तिचा चेहरा वेगळाच दिसतो. तिला लहान आणि बोथट (Blunt) पाठीचा कल्ला असतो, जो फारसा ठळक दिसत नाही. तिचा रंग निळसर-करडा (Blue-grey) असतो. थोडक्यात, चोच नसलेले गोल डोके, फुगीर कपाळ, लहान बोथट कल्ला आणि निळसर-करडा रंग हीच इरावडी डॉल्फिनची खास ओळख आहे.

 फिनलेस पॉरपॉइज (निओफोसेना फोसेनाइड्स) मासेमारी मंडळी ज्यास कोकणात बुलिया असं म्हणतात हि प्रजाती  फोकोएनिडी (Phocoenidae) कुल (पॉर्पॉइसेस) ची एकमेव प्रजाती भारतीयातील पश्चिम आणि पूर्व या दोनी किनारी नोंद केली गेली आहे. जी मुख्यतः किनाऱ्यालगतचे उथळ पाणी आणि खाड्या या क्षेत्रात आढळते. 
फिनलेस पोर्पॉइजची ओळख तिच्या पाठीवरून सहज करता येते, कारण तिला पाठीचा पर  (Dorsal Fin) अजिबात नसतो. त्याऐवजी पाठीवर लहान लहान उंचवट्यांची (Bumps) एक रेषा असते, जी तिला ओळखण्याचे खास लक्षण आहे. तिचे डोके गोलसर असते आणि आकाराने ती लहान असते. थोडक्यात, पर  नसलेली पाठ, पाठीवरच्या लहान उंचवट्यांची रेषा, गोल डोके आणि लहान आकार हीच फिनलेस पोर्पॉइजची खास ओळख आहे.

डुगोंग (डुगोंग डुगॉन) ज्याला समुद्री गाय असं म्हटलं जाते अशी सागरी सस्तन प्राणी प्रजाती. ऑर्डर सिरेनिया, फॅमिली डुगोंगिडे या मध्ये मोडणारी हि एकवेव प्रजाती आहे. समुद्री गवत जिकडे विपुलतेने आढळते अश्या मन्नारचे आखात, पाल्क बे, कच्छचे आखात, अंदमान आणि निकोबार बेट किनारी क्षेत्रात हि प्रजाती आढळते. डुगोंगची ओळख तिच्या व्हेलसारख्या फाळासारख्या (Fluked) शेपटीवरून करता येते. तिचे तोंड खालच्या बाजूला वळलेले (Downturned Snout) असते आणि त्यावर लहान केसांसारखे बोरस (Bristles) असतात. तिला पाठीचा कल्ला (Dorsal Fin) अजिबात नसतो. डुगोंग समुद्री गवत (Seagrass) खाते, म्हणजेच ती शाकाहारी आहे. भारतातील एकमेव शाकाहारी जलचर सस्तन प्राणी म्हणजे डुगोंग हेच होय. थोडक्यात, व्हेलसारखी फाळाची शेपटी, खाली वळलेले बोरसयुक्त तोंड, कल्ला नसलेली पाठ आणि समुद्री गवतावर चरण्याची सवय  हीच डुगोंगची खास ओळख आहे.

 सोबतच इंडो-पॅसिफिक हम्पबॅक डॉल्फिन (सोसा प्लम्बीया ) आणि  हिंदी महासागरातील हम्पबॅक डॉल्फिन (सोसा चायनेन्सिस) या दोन प्रजाती किनाऱ्यालगतचे उथळ पाणी आणि खाड्या या भागात मुक्त पणे संचार करतात. महाराष्ट्र , गुजरात , गोवा, कारवार (कर्नाटक), कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात आणि केरळ इकडे इंडो-पॅसिफिक  हम्पबॅक डॉल्फिन तसेच भारताची पूर्व  किनारपट्टी मुख्यते हिंदी महासागरातील हम्पबॅक डॉल्फिन विपुलतेने आढळतात. या दोनी प्रजाती किनारी सर्वत्र मच्छिमार मंडळी ना नेहमीच दिसत असतात. 
इंडो-पॅसिफिक बॉटलनोझ डॉल्फिन (टर्सिओप्स अडंकस) हि डॉल्फिन प्रजाती किनारालगतची आणि किनारपट्टीची जलक्षेत्रे इकडे संपूर्ण भारतीय सागरी क्षेत्रात दिसून येते. इंडो-पॅसिफिक बॉटलनोज डॉल्फिनची ओळख तिच्या चोचीवरून करता येते. सामान्य बॉटलनोज डॉल्फिनपेक्षा तिची चोच जास्त लांब असते. प्रौढ डॉल्फिनच्या पोटावर ठिपके (Belly Spots) दिसू शकतात, हे तिचे खास वैशिष्ट्य आहे. थोडक्यात, सामान्य बॉटलनोजपेक्षा लांब चोच आणि प्रौढांच्या पोटावरील ठिपके हीच इंडो-पॅसिफिक बॉटलनोज डॉल्फिनची खास ओळख आहे.

इंडो-पॅसिफिक हंपबॅक डॉल्फिनची ओळख तिच्या पाठीच्या परा खाली  असलेला चरबीयुक्त कुबड (Fatty Hump). थोडक्यात, लांब चोच, करडा रंग आणि पाठीच्या कल्ल्याखालील चरबीयुक्त कुबड  हीच इंडो-पॅसिफिक हंपबॅक डॉल्फिनची खास ओळख आहे.

इंडियन ओशन हंपबॅक डॉल्फिनचा रंग बहुतेक करडा (Grey) असतो. तिची ओळख तिच्या पाठीवरील रचनेवरून करता येते — तिला एका लहान कुबडावर (Low Hump) बसलेला छोटा त्रिकोणी पाठीचा पर  (Triangular Dorsal Fin) असतो. थोडक्यात, करडा रंग आणि लहान कुबडावर बसलेला छोटा त्रिकोणी कल्ला — हीच इंडियन ओशन हंपबॅक डॉल्फिनची खास ओळख आहे.

• मिश्र  अधिवास [ शेल्फ (समुद्री भूखंड मंच)  आणि ऑफशोर (किनाऱ्या पासून दूर) ]

या क्षेत्रात मुख्यते सात सागरी सस्तन प्राणी प्रजाती आढळतात. ज्यात समावेश होतो ब्राइडचा देवमासा , हंपबॅक व्हेल, किलर व्हेल, फॉल्स किलर व्हेल, स्पिनर डॉल्फिन, पॅनट्रॉपिकल ठिपकेदार डॉल्फिन, लांब चोचीचा सामान्य डॉल्फिन यांचा समावेश होतो. या प्रजाती अनुक्रमे कर्नाटकचा किनारा ; अरबी समुद्र आणि बंगालचा उपसागर (किनार्यावर अडकणे/स्टँडिंग); लक्षद्वीप, गुजरात; मन्नारचे आखात; द्वारका (गुजरात), अंदमान, बंगालचा उपसागर; आंध्र प्रदेश आणि कोची, कारवार इकडे नोंद केल्या आहेत. तरी या सगळ्या प्रजाती सातत्याने विविध ठिकाणी विचरण करत असताना किंवा किनारी जिवन्त वा मृत अस्वस्थेत वाहून येतात. 

ब्रायड्स व्हेलची ओळख तिच्या डोक्यावरील रचनेवरून सहज करता येते. तिच्या डोक्याच्या वरच्या बाजूला तीन कंगोरे (Ridges) असतात, हे तिचे सर्वात खास वैशिष्ट्य आहे. तिला विळ्याच्या आकाराचा (Sickle-shaped) पाठीचा कल्ला असतो. थोडक्यात, डोक्यावरील तीन कंगोरे आणि विळ्याच्या आकाराचा पाठीचा कल्ला — हीच ब्रायड्स व्हेलची खास ओळख आहे.
हंपबॅक व्हेलची ओळख तिच्या अत्यंत लांब पंखांवरून (Flippers) सहज करता येते. तिच्या डोक्यावर लहान लहान गाठींसारखे उंचवटे (Knobs) असतात. ही व्हेल मोठ्या उडी मारण्यासाठी (Breaching) प्रसिद्ध आहे; ती पाण्यातून पूर्ण शरीरासह हवेत उडी मारते आणि मोठ्या आवाजात पाण्यात कोसळते. थोडक्यात, अत्यंत लांब पंख, डोक्यावरील गाठी आणि मोठ्या उड्या — हीच हंपबॅक व्हेलची खास ओळख आहे.
किलर व्हेलची ओळख तिच्या काळ्या-पांढऱ्या रंगाच्या ठळक नमुन्यावरून (Black and White Pattern) सहज करता येते. नर ऑर्काला अत्यंत उंच पाठीचा कल्ला (Tall Dorsal Fin) असतो, जो दूरवरूनही स्पष्ट दिसतो. थोडक्यात, काळ्या-पांढऱ्या रंगाचा ठळक नमुना आणि नरांचा उंच पाठीचा कल्ला — हीच किलर व्हेलची खास ओळख आहे.
फॉल्स किलर व्हेलचा रंग संपूर्णपणे गडद काळा (All Dark) असतो. तिचे शरीर बारीक आणि सडपातळ (Slender) असते. तिचे डोके गोलसर असते आणि तिला चोच (Beak) अजिबात नसते. थोडक्यात, संपूर्ण काळा रंग, सडपातळ शरीर, गोल डोके आणि चोच नसलेला चेहरा — हीच फॉल्स किलर व्हेलची खास ओळख आहे.
स्पिनर डॉल्फिनची ओळख तिच्या लांब आणि पातळ चोचीवरून करता येते. तिचे सर्वात खास वैशिष्ट्य म्हणजे ती हवेत उडी मारून गोल गोल फिरते (Spins), जणू ती हवेतच नाचत असते. थोडक्यात, लांब पातळ चोच आणि हवेत उडी मारून फिरण्याची सवय — हीच स्पिनर डॉल्फिनची खास ओळख आहे.
पॅन्ट्रॉपिकल स्पॉटेड डॉल्फिनची ओळख तिच्या अंगावरील ठिपक्यांवरून करता येते. प्रौढ डॉल्फिनच्या अंगावर फिकट रंगाचे ठिपके (Light Spots) असतात. तिची पाठ गडद रंगाची असते, जी एखाद्या शालीसारखी (Dark Back Cape) दिसते. थोडक्यात, प्रौढांच्या अंगावरील फिकट ठिपके आणि पाठीवरची गडद शाल — हीच पॅन्ट्रॉपिकल स्पॉटेड डॉल्फिनची खास ओळख आहे.
लाँग-बीक्ड कॉमन डॉल्फिनची ओळख तिच्या लांब चोचीवरून करता येते. तिच्या शरीराच्या दोन्ही बाजूंना वाळूच्या घड्याळासारखा (Hourglass) रंगाचा ठळक नमुना असतो, जो तिला इतर डॉल्फिनपासून वेगळी ओळख देतो. थोडक्यात, लांब चोच आणि शरीराच्या बाजूंवरील वाळूच्या घड्याळासारखा रंगाचा नमुना — हीच लाँग-बीक्ड कॉमन डॉल्फिनची खास ओळख आहे.

• महासागरीय (किनारालगतच्या समुद्रातील, खोल पाण्यातील)

या सागरी अधिवासात जवळपास १५-१६ सागरी सस्तन प्राणी प्रजाती ची नोंद करण्यात आली आहे. ज्यात समावेश होतो निळा देवमासा, फिन व्हेल, से व्हेल, सामान्य मिंके व्हेल, स्पर्म व्हेल, पिग्मी स्पर्म व्हेल, बुटका स्पर्म व्हेल, लॉन्गमनचा चोचीचा देवमासा, क्युव्हियरचा चोचीचा देवमासा, पिग्मी किलर व्हेल, मेलन हेडेड देवमासा , लहान-पर असलेली पायलट व्हेल, खरखरीत-दातांचा डॉल्फिन, रिस्सोचा डॉल्फिन आणि पट्टेदार डॉल्फिन या प्रजाती चा समावेश होतो. भारतीय विशेष आर्थिक सागरी क्षेत्रात या प्रजाती नोंदवल्या गेल्या आहेत. 

ब्लू व्हेल हा आजवर पृथ्वीवर जगलेला सर्वात मोठा प्राणी आहे. तिचा रंग निळसर-करडा (Blue-grey) असून अंगावर ठिपक्यांसारखे डाग (Mottled) असतात. तिला अगदी लहानसा पाठीचा कल्ला असतो, जो शरीराच्या अगदी मागच्या बाजूला असतो. थोडक्यात, अफाट आकार, निळसर-करडा डागाळलेला रंग आणि अगदी मागे असलेला लहानसा पाठीचा कल्ला — हीच ब्लू व्हेलची खास ओळख आहे.
फिन व्हेल हा ब्लू व्हेलनंतरचा दुसरा सर्वात मोठा प्राणी आहे. तिचा उजवा खालचा जबडा पांढरा (White) असतो, हे तिचे खास वैशिष्ट्य आहे. तिला उंच पाठीचा कल्ला (Tall Dorsal Fin) असतो. थोडक्यात, दुसऱ्या क्रमांकाचा अफाट आकार, पांढरा उजवा खालचा जबडा आणि उंच पाठीचा कल्ला — हीच फिन व्हेलची खास ओळख आहे.
सी व्हेलची ओळख तिच्या डोक्यावरील रचनेवरून करता येते. तिच्या डोक्यावर एकच कंगोरा (Ridge) असतो. तिला उंच पाठीचा कल्ला (Tall Dorsal Fin) असतो. थोडक्यात, डोक्यावरील एकच कंगोरा आणि उंच पाठीचा कल्ला — हीच सी व्हेलची खास ओळख आहे.
कॉमन मिंक व्हेल ही सर्वात लहान रॉर्क्वाल (Rorqual) व्हेल आहे. तिच्या पंखावर (Flipper) पांढरी पट्टी (White Band) असते, हे तिचे खास वैशिष्ट्य आहे. थोडक्यात, सर्वात लहान रॉर्क्वाल आकार आणि पंखावरील पांढरी पट्टी — हीच कॉमन मिंक व्हेलची खास ओळख आहे.
स्पर्म व्हेलची ओळख तिच्या प्रचंड चौकोनी डोक्यावरून (Huge Squared Head) सहज करता येते. तिचा श्वासाचा फवारा (Blow) डाव्या बाजूला पुढच्या दिशेने तिरका (Angled Forward on the Left) येतो, हे तिचे खास वैशिष्ट्य आहे. थोडक्यात, प्रचंड चौकोनी डोके आणि डावीकडे पुढे तिरका येणारा श्वासाचा फवारा — हीच स्पर्म व्हेलची खास ओळख आहे.
पिग्मी आणि ड्वार्फ स्पर्म व्हेल दिसायला लहान असतात. त्यांचे डोके शार्क माशासारखे (Shark-like Head) असते आणि त्यांच्याजवळ खोट्या गिल-खुणा (False Gill Mark) असतात, ज्या माशांच्या गिल्ससारख्या दिसतात. थोडक्यात, लहान आकार, शार्कसारखे डोके आणि खोट्या गिल-खुणा — हीच पिग्मी आणि ड्वार्फ स्पर्म व्हेलची खास ओळख आहे.
लाँगमन्स आणि क्युव्हियर्स बीक्ड व्हेलची ओळख त्यांच्या चोचीसारख्या (Beaked) डोक्यावरून करता येते. क्युव्हियर्स बीक्ड व्हेलचे डोके हंसाच्या चोचीसारखे (Goose-beak Look) दिसते आणि तिच्या अंगावर खुणा (Scars) असतात, हे तिचे खास वैशिष्ट्य आहे. थोडक्यात, चोचीसारखे डोके आणि क्युव्हियर्सच्या बाबतीत हंसाच्या चोचीसारखे दिसणारे डोके व अंगावरील खुणा — हीच या बीक्ड व्हेलची खास ओळख आहे.

या डॉल्फिन प्रजातींची ओळख त्यांच्या वेगवेगळ्या शारीरिक वैशिष्ट्यांवरून करता येते. पिग्मी किलर आणि मेलन-हेडेड डॉल्फिनचे डोके गडद रंगाचे आणि गोलसर असते. रफ-टूथ्ड डॉल्फिनचे कपाळ उताराचे (Sloping) असते आणि चोचीकडे जाताना त्यात खंड (Break) पडत नाही. रिसोज डॉल्फिनचे अंग खुणांनी (Scars) भरलेले आणि रंग फिकट (Pale) असतो. पायलट व्हेल संपूर्ण काळी असते आणि तिचे डोके फुगीर (Bulbous) असते. स्ट्राइप्ड डॉल्फिनच्या डोळ्यापासून पंखापर्यंत (Eye to Flipper) ठळक पट्टे (Stripes) असतात. थोडक्यात, गडद गोल डोके, उताराचे कपाळ, अंगावरील खुणा, फिकट रंग, फुगीर काळे डोके आणि डोळ्यापासून पंखापर्यंतचे पट्टे — हीच या सर्व डॉल्फिन प्रजातींची खास ओळख आहे.

  या लेखाच्या पाहिल्या भागात आपण अधिवास अनुरूप या प्रजाती चा वावर , विस्तार आणि ओळख करून घेतली आहे. या लेखाच्या पुढील भागात सविस्तर रित्या अधिवास अनुरूप कोणत्या प्रजाती बद्दल देशात संवर्धन , संशोधन आणि यात येणारी आव्हाने या बद्दल सविस्तर पाहू. २०१६ पासून या क्षेत्रात शिक्षण आणि संशोधन कार्यात काम करत असताना मला समजलेले सागरी सस्तन प्राणी सामान्य वाचक मंडळी ना सोपं करून सांगण्याचा हा प्रयत्न . विशेष म्हणजे म्हणजे मला सांगण्यात आनंद होत आहे कि २०२५ पासून सागरी अधिवासा सोबत गन्गेतील डॉल्फिन बद्दल असं फिल्ड बॉयलॉजिस्ट म्हणून काम करण्याची मला संधी मिळाली आहे. याने हे क्षेत्री मला अधिक व्यापक रित्या समजून घेता येईल. आपल्या प्रतिक्रिया नक्की मला कळवा. 

लेखक 

- प्रदिप नामदेव चोगले 

विक्रमशिला गंगा नदी डॉल्फिन अभयारण्य , भागलपूर बिहार 

०४ /१०/ २०२६ . सायंकाळी ०४.०० वा 

pradipnc93@gmail.com

Mob_ 9029145177

सन्दर्भ : - 

• Books and journal articles

1. Braulik, G. T., Archer, F. I., Khan, U., Imran, M., Sinha, R. K., Jefferson, T. A., Donovan, C., & Graves, J. A. (2021). Taxonomic revision of the South Asian river dolphins (Platanista): Indus and Ganges river dolphins are separate species. Marine Mammal Science, 37(3), 1022–1059. https://doi.org/10.1111/mms.12801
2. Braulik, G. T., Findlay, K., Cerchio, S., & Baldwin, R. (2015). Assessment of the conservation status of the Indian Ocean humpback dolphin (Sousa plumbea) using the IUCN Red List criteria. In T. A. Jefferson & B. E. Curry (Eds.), Advances in marine biology: Vol. 72. Humpback dolphins (Sousa spp.): Current status and conservation, Part 1 (pp. 119–141). Academic Press.
3. Kumaran, P. L. (2002). Marine mammal research in India: A review and critique of the methods. Current Science, 83(10), 1210–1220.
4. Sathasivam, K. (2004). Marine mammals of India. Universities Press.
5. Seal, S., Bayyana, S., Pande, A., Ghanekar, C., Hatkar, P. S., Pathan, S., Patel, S., Rajpurkar, S., Prajapati, S., Gole, S., Iyer, S., Nair, A., Prabakaran, N., Sivakumar, K., & Johnson, J. A. (2024). Spatial prioritization of dugong habitats in India can contribute towards achieving the 30 × 30 global biodiversity target. Scientific Reports, 14, Article 13984. https://doi.org/10.1038/s41598-024-64760-8
6. Vivekanandan, E., & Jeyabaskaran, R. (2012). Marine mammal species of India. Central Marine Fisheries Research Institute.
7. Ratheesh Kumar, R., Rahul, R., Augustin, S., & Chogale, P. N. (2023). First stranding report of Peponocephala electra. Marine Fisheries Information Service; Technical and Extension Series, (258), 37-37.
8. Ratheesh Kumar, R., Jayasankar, J., Jeyabaskaran, R., Rahul, R., Parthasarathy, S., Chogale, P. N., ... & Kuberan, G. (2023). Note on the mass sightings of the Risso’s dolphin in the Indian EEZ. Marine Fisheries Information Service; Technical and Extension Series, (258), 42-43.

• Book chapter in a training manual

1. Ratheesh Kumar, R., & Rahul, R. (2024). Marine mammal diversity in Indian waters. In [Manual title and editors to be added] (pp. 125–138). ICAR-Central Marine Fisheries Research Institute. https://eprints.cmfri.org.in/18495/
2. Ratheesh Kumar, R., Rahul, R., Kuberan, G., Chogale, P. N., & Vivekanandan, E. (2022). Taxonomy of Marine Mammals.

• Reports, factsheets and databases

1. IUCN Marine Mammal Protected Areas Task Force. (n.d.). Sindhudurg-Karwar Important Marine Mammal Area (IMMA) factsheet. https://www.marinemammalhabitat.org/factsheets/sindhudurg-karwar/
2. Mammal Diversity Database. (n.d.). Platanista minor R. Owen, 1853 (Indus river dolphin). American Society of Mammalogists. https://mammaldiversity.org/taxon/1006547

• News and web sources

1. Dolphin conservation in Gujarat. (2026, June 24). Drishti IAS. https://www.drishtiias.com/daily-updates/daily-news-analysis/dolphin-conservation-in-gujarat
2. Endangered dolphins are different species, find scientists. (2021, March 24). University of St Andrews. https://news.st-andrews.ac.uk/?p=20680
3. Genetic sleuthing reveals endangered river dolphins in Asia as different species. (2021, March 29). ScienceDaily. https://www.sciencedaily.com/releases/2021/03/210329094855.htm
4. More than 6,300 endangered river dolphins found in India's first-ever survey. (2025, March 3). Onmanorama. https://www.onmanorama.com/news/india/2025/03/03/more-than-6300-endangered-river-dolphinns-found-indias-first-ever-survey.amp.html
5. 6,327 river dolphins in India: Survey. (2025, March 4). The Hitavada. https://www.thehitavada.com/Encyc/2025/3/4/6-327-river-dolphins-in-India-Survey.html
6. River dolphins. (2025, April 16; updated April 21). Vision IAS. https://visionias.in/current-affairs/monthly-magazine/2025-04-16/environment/river-dolphins
7. The final countdown: India's last Indus river dolphins. (n.d.). Round Glass Sustain. https://roundglasssustain.com/species/indus-river-dolphin