pradip namdeo chogale

  नकाबपोश बूबी (Masked Booby): सुदूर द्वीप और समुद्री महासागर के पक्षी सबसे अधिक संभावना है कि नर चिड़िया यौन चयन के उद्देश्य से पक्षियों के अधिकतम मामलों में मादा चिड़िया से बड़ा और सुंदर होता है ताकि वह प्रतिस्पर्धा के दौरान मादाओं तक आसानी से पहुंच सके। लेकिन पक्षियों के कुछ मामलों में मादाएं नर पक्षियों से बड़ी होती हैं, इस असामान्य घटना को रिवर्स सेक्सुअल डिमॉर्फिज्म या (आरएसडी) कहा जाता है। यहां मैं भारत से एक सुंदर और कम अध्ययन की गई समुद्री पक्षी प्रजातियों की सबसे दिलचस्प कहानियों में से एक साझा करता हूं जिसे आमतौर पर नकाबपोश बूबी (सुला डैक्टिलरिया) कहा जाता है। अधिकतम सुपरहीरो कॉमिक्स और विज्ञानकथा फिल्मों के अनुसार जब कोई भी गलत चीज होती है तो हमारे सुपरहीरो इस समस्या को हल करने के लिए कुछ आकर्षक नकाब पहने हुए वहां आते हैं। इसी तरह, जब भी आप किसी गहरे समुद्र के क्षेत्र की यात्रा करते हैं, तो आप एक बड़े सफेद रंग के पक्षी को देख सकते हैं, जिसके पास काले नुकीले पंख, एक नुकीली काली पूंछ और एक गहरे भूरे रंग का मुखौटा है। आकर्षक उड़ान पैटर्न, माता-पिता द्वारा युवा चूजे की देखभ...

किनाऱ्यावर आलेत डॉल्फिन ते उधळत असतात दर्या सागराच्या निळ्या लाटांवर कधी हळुवार, कधी वेगाने आणि कधी मस्तीने II१II  सोबत करतात त्या हींमतवाण मच्छीमाराची आणि दोस्ती करतात काही समुद्री पक्ष्यांची II२II हुशार असतात ते भारी असे विज्ञान म्हणते परंतु हुशार माणसांची लबाडी नाही कळतं त्यांना II३II म्हणूनच ते अडकून पडतात कधी जाळ्यामध्ये कधी मात्र ते शेवटचा श्वास घेतात ओल्या वाळूमध्ये II४II अजस्त्र कार्गो जहाजे त्यांची बहुधा फिकीर नाही करत म्हणूनच होते त्यांची टक्कर महासागरांवर II५II वाढणारे प्रदूषण, प्लसटीक, तेल गळती आणि लष्करी सराव माफक प्रमाणात गुन्हेगार आहेत त्यांना संपवण्यासाठी II६II मी एक बालक लहान काय करू त्यांचासाठी संशोधन, संवर्धन करेल त्यांच्या कुतुहलपोटी II७II - कवी  प्रदिप नामदेव चोगले  १०.१२.२०२१  ०१.५६ दुपार / केरळ     

 दर्याला आयलाय फुल    जर तुम्ही पावसाच्या सरी कोकण किनारी येणाच्या आधी म्हणजे साधारण एप्रिल-मे मध्ये किनारी भेट दिली तर निळ्या फुलांसारखे काही तरी किनारी तरंगताना पाहू शकता. जीवशास्त्रीय वैज्ञानिक भाषेत याला Porpita porpita (पोरपिटा पोरपिटा) असे नामाभिमान आहे. पाऊस लवकरच येणार आहे याचं एक संकेत म्हणून पूर्वापार कोकणातील मासेमारी (कोळी) बांधव याची खूणगाठ बांधून आहेत. साधारण गेल्या चार-पाच वर्षापासून आपले मासेमारी बांधव ज्या जेली फिश च्या वाढत्या संकटाने हैरान झाले आहेत त्या प्राण्याच्या गटात किंवा वैज्ञानिक भाषेत ज्यास संघ (Phylum) असे म्हणतात त्यात यांचा समावेश होतो. परंतु या मधील मूलभूत फरक म्हणजे जेली फिश हा एक अखंड जीव असतो तर 'समुद्र  फुल' (पोरपिटा याचे स्थानिक भाषेतील नाव )म्हणजे असंख्य प्राण्याची एक वसाहत असते जी वर फोटोमध्ये दखवलेल्या प्रमाणे मधल्या वर्तुळाकार पोकळ चकती ला जोडली गेलेली असते.      पारंपारिक मासेमारी करणारे बांधव आपल्या वडिलोपार्जित असलेल्या अनुभव आणि ज्ञान यांच्या जोरावर बऱ्याच अंशी आज देखील आपले अंदाज बांधत म...

  जागतिक  मत्स्य  स्थलांतर दिन   अन्न, वस्त्र आणि निवारा या माणसाच्या मूलभूत गरजा आहेत हे आपण नक्कीच शाळेत शिकलो आहोत. परंतु माणूस सोडून इतर सजीवांना वस्त्र हि बाब अपवाद वगळता अन्न आणि निवारा या गोष्टीसाठी मात्र सतत शोध घ्यावा लागतो. फक्त जमिनीवर राहून आपलं सम्पूर्ण जीवन व्यतीत करणाऱ्या 'भूचर' सजीवांना पर्यायाने या मूलभूत गरजांची परिपूर्तता करण्यासाठी तसे बरेच पर्याय असतात. परंतु उभयचर अर्थात जमीन आणि पाणी यांमध्ये रहाणारे जीव आणि निव्वळ पाण्यामध्ये राहणारे 'जलचर' यांना मात्र तुलनेने फार कमी पर्याय असतात.    प्रजनन, वाढ, अन्नाची मुबलकता आणि कमीत कमी शिकारी यांसाठी जगभरात गोड्या आणि खाऱ्या पाण्यात आढळणारे मासे हे स्थलांतर करत असतात. दोन ठिकांमधील अंतर, स्थलांतराची दिशा, स्थलांतरित प्रदेशातील पाणवठ्याचा प्रकार आणि जीवनातील कोणत्या वेळी हे मासे स्थलांतर करतात यांवर मत्स्य स्थलांतराचे शास्त्रीय वर्गीकरण करण्यात आले आहे. नदी, तलाव आणि समुद्रकिनारी वेगाने निर्मित होणारी विकास कार्ये भले हि आपल्याला 'स्मार्ट सिटी' वा 'मुबंई - शांघाय' स्वप्ने दाखवत असली म...

प्रस्तावना : - मागील दोन वर्षांपासून भारतीय समुद्री क्षेत्रात सागरी सस्तन प्राणी आणि समुद्री कासवे यांच्या संशोधन मोहिमेमध्ये सहभागी होणे ही माझ्या साठी एक खूप मोठी उपलब्धी आहे. बालपणापासून समुद्र आणि मासेमारी हे तर रोजच्या जीवनाचा भाग आहे परंतु शास्त्रीय पद्धतीने सागर संशोधन करणाऱ्या चमू चा एक अविभाज्य भाग बनणे म्हणजे जे स्वप्न उराशी बाळगून आहे त्या दिशेने आगेचूक करण्यासारखे आहे. मित्रहो सदर कविता म्हणजे माझ्या मनांत बुद्धी आणि भावना याचा चाललेल्या नाटकाचा एक विनोदी प्रयोग आहे.   निसर्ग नेहमी आपल्या नानाविधी रूपाने मला मोहित करत असतो. संपूर्ण जगभरात १३५ सागरी सस्तन प्राणी प्रजाती आढळून येतात ज्यात अजस्त्र अश्या देवमासे आणि डॉल्फिन यांचा समावेश होतो. यातील २८ प्रजाती ह्या भारतीय सागरी क्षेत्रात दिसल्याची नोंद संशोधक मंडळी ने आपल्या येथे केली आहे. जगातील सगळ्यात विशाल असे नीले देवमासे आपल्या किनारी निश्चित रीत्या विहार करताना अकस्मित रीत्या मासेमारी करणाऱ्या मंडळी पाहतात.      खोल आणि मुख्य समुद्र किनाऱ्यापासून दूर जेव्हा आपण सागरात विहरत असतो तेव्हा अचानक आपल्या बोटी...

                         भारतीय समाज में   महिलाओं की बहु-कार्य भूमिका  (Multitasking woman in India)                                                               तू अबला तू ललना न तू सैरंध्री                  तू दुर्गा, तू चंडी, उठ पुरंध्री      यह एक पुरानी कहानी है जो करीब 157 साल पहले की है। यह पश्चिमी चिकित्सा की पहली भारतीय महिला डॉक्टर डॉ आनंदीबाई गोपाल जोशी की कहानी है। यदि आप भारतीय समाज में महिलाओं की बहु-कार्य भूमिका को समझने में रुचि रखते हैं तो यह प्रत्येक भारतीय के लिए एक प्रेरणादायी उदाहरण है। जब न केवल महिलाओं के लिए बल्कि किसी भी पुरुष के लिए उच्च शिक्षा प्राप्त करना मुश्किल था , उस समय डॉ आनंदीबाई जी जोशी ने मौजूदा सामाजिक शासन , जातिवाद और असमानता के साथ संघर्ष किया। उन...

थोरो आणि  पाऊस   टप-टप  टप -टप करणारा  सततचा पाऊस    रप रप करणारी हि  काळी माती  भिरभिरणारे हे भ्रमर फुलांवर    आडोसा शोधणारे संसार रस्त्या रस्त्यावर  II१II आजकाल तो काही दिन ऋतू पाहून येत नाही  बरसत असतो अहोरात्र बरसत असतो  तिकडे जेथे आंबा मोहरला आहे आणि तेथेही जेथे कापूस फुलत आहे  अचानक, बेभान, बेहिशोबी आणि अकल्पित   II२II अंदाज तर माणसांचे नेहेमी चुकतात हिशोबी दुनियेत  पण ज्यांच्या अंदाजाने दुनिया झुकते  तेही आता जरासे हतबल झालेत वाढत जाणाऱ्या तापमानाने  वितळत जाणाऱ्या हिमनगाणे, जमिनीवर झेपावणाऱ्या महासागराने   II३II आमचा आजूस बोलायचा बाला हाव बरी नाही    पण आम्ही पोरं जरा जास्तच शिकलो शाळा  म्हणूनच आज एका दारी चार गाड्या आणि बायकोला ढिगभर साड्या      प्रतिनिधित्व करत आहेत आमच्या निसर्ग विन्मुख जीवनशैलीचे   II४II वाचतो मी आता थोरो, टागोर आणि टॉलस्यटॉय  उमजण्या मार्ग निसर्ग सुसंगत जीवनाचे  म्हणुनच मी म्हणतो आता त्याला  त्य...